WeCreativez WhatsApp Support
برای مشاوره و راهنمایی در خرید آجر سفال اصفهان پیام خود را در کادر زیر بنویسید و ارسال کنید
در اسرع وقت پاسخگوی پیام شما هستیم
LOGO

جایگاه آجر در معماری قدیم ایران

چکیده کوتاه مطلب

جایگاه آجر در معماری قدیم ایران و آجرکاری در ایران از دوران هخامنشیان مورد توجه واقع شده است، در دوره سلجوقیان به اوج رسیده و تا سال‌های بعد معماری آجری سلجوقیان همچنان منحصر به فرد بوده است. در طول سالیان طولانی استفاده از آجر در ایران به دلایل مختلف شکوفا می‌شد و زمان‌هایی نیز افول پیدا کرده است . این روند نزولی تا زمان صدارت قاجار ادامه داشت تا اینکه دوباره آجرکاری به دست معماران توانمند ایرانی رونق گرفته و تا زمان پهلوی دوم و بعد از آن ادامه داشت.
  • جایگاه آجر در معماری قدیم

    بیایید کمی درباره جایگاه آجر در معماری قدیم ایران و دنیای آجر در کشورمان بیشتر صحبت کنیم. یکی از انواع مصالح ساختمانی پر مصرف در ساختن بناها آجر نام دارد. در ایران باستان به صورت فراوان از آجر مخصوصا در مساجد، اتشکده ها، ساختمان ها و … بهره برداری می کردند. در دوره هخامنشی صنعت آجر پزی پیشرفت بسیاری زیادی نمود و در همان زمان ایجاد طرح بر روی آجر بسیار رواج پیدا کرد و در آن دوره حتی آجرهای لعابی نقش برجسته نیز تولید شد و در ساخت کاخ ها از آنها استفاده شد. در تخت جمشید نمونه این آجرها به چشم می آید. آثار دیگری همچون کارونسراها ، آب انبارها و زیگورات، چغازنبیل در شوش نمونه از این قبیل آثار آجری در دوره هخامنشی می باشد.

    پیشینه آجر

    به صورت کلی آجر خشت هایی بودند که قوانین و احکام دولتی را بر روی آن می نوشتند و سپس آجر ها را می پختند تا ثابت بمانند. بر اساس تخمین باستان شناسان این چنین حدس زده اند که وقتی که انسان های ابتدایی متوجه پخته شدن گِل در اجاق های خوراک پزی شان شدند،تصمیم گرفتند تا آجر را با پختن خشت های گلی تهیه کنند.

    خشت آجر

    در زمان قدیم برای اولین بار، مردم برای درست کردن آجر، از خاک رس ، گل و کاه استفاده کردند. بدین صورت که آن ها را لگدمال نموده و باهم ترکیب می کردند. بعد ترکیب را در قالب هایی مستطیل شکل ریخته و در مقابل نور خورشید خشت ها را می پختند. بعد از مدتی نیز دریافتند که با قرارگرفتن خاک در کنار آتش ، آجری تولید می شود که در برابر شرایط مختلف آب و هوایی مقاوم است.

    همانطور که گفتیم قدمت آجر به دورانی بر می گردد که خاک در اجاق های چادر نشینان در برابر آتش سخت و محکم شده و ایشان به شیوه ی پخت آجر پی بردند. سالها بعد تولید آجر و خشت زدن و پخت آجر توسط بابلی ها ابداع و به آجر معروف شد .

    قدمت آجرکاری در کشور ایران به زمان حکومت‌های پیش از بابل بازمی‌گردد. کوره‌های یافت شده در شوش نشانه این موضوع است. چنان که در دیگر مطلب می توانید بخوانید زیگورات چغازنبیل قدیمی‌ترین و بزرگترین شاهکار و اثر معماری آجری پیش از اسلام در ایران است.

    بیشتر بدانید : تفاوت استحکام بنا های خشتی با آجری

    در هر دورانی موارد استفاده از آجر در سرزمین ما بسیار متنوع بوده و در قسمت‌های مختلف یک ساختمان مانند اسکلت، دیوار و حتی در کاربردهای تزئینی آن را به کار می‌بردند.

    آجرکاری در ایران از دوران هخامنشیان مورد توجه واقع شده است، در دوره سلجوقیان به اوج رسیده و تا سال‌های بعد معماری آجری سلجوقیان همچنان منحصر به فرد بوده است. در طول سالیان طولانی استفاده از آجر در ایران به دلایل مختلف شکوفا می‌شد و زمان‌هایی نیز افول پیدا کرده است . این روند نزولی تا زمان صدارت قاجار ادامه داشت تا اینکه دوباره آجرکاری به دست معماران توانمند ایرانی رونق گرفته و تا زمان پهلوی دوم و بعد از آن ادامه داشت.

    حیاط خانه قدیمی

    معماری آجری در زمان سلجوقیان

    زعامت سلجوقیان در ایران اوج پیدایش معماری و به صورت ویژه رونق معماری آجری بوده است. در آن دوران هنر آجرکاری ایران به قدری فاخر بود که تا نقاط بسیار دور دنیا حتی آفریقا پیشروی کرد. در زمان سلجوقیان تزئینات بنا ها با آجر رواج بسیاری پیدا کرد. به همین دلایل دوره سلجوقیان را دوران گسترش و تکامل هنر آجرکاری در ایران شمرده اند. در برخی از منابع به دلیل غنای آثار آجری در این دوره، عصر سلجوقیان را عصر طلایی آجرکاری پس از اسلام نیز معرفی کرده اند.

    تاریخ هنر در این دوران یکی از بهترین دوران خود را پشت سر گذاشته و اولین مساجد بزرگ با حیاط مرکزی، تالارها و ایوان برای اولبن بار در این زمان ساخته شد. این سبک معماری در واقع پایه معماری مذهبی در کشور ایران بوده و خیلی از اماکن مذهبی و بعضا کاروانسراها و مدرسه ها در زمان های بعد از آن نیز به این شیوه ساخته شدند.

    از آثار برجسته سلجوقیان می‌توان نمونه‌های زیر را نام برد.

    • مقبره سلطان سنجر
    • مسجد قزوین
    • مسجد گلپایگان
    • برج طغرل در شهر ری
    • گنبد سرخ در مراغه
    • برج مهماندوست در دامغان
    • مسجد جامع اردستان

    مسجد جامع اردستان

    تلفیق آجر با مصالحی دیگر برای اولین بار در این زمان انجام شد و همان‌طور که پیشتر بیان شد، دوران سلجوقیان زمان کمال هنر آجرکاری است تا جایی که دیگر پس از آن در هیچ دوره‌ای آثار فاخری شبیه به آثار سلجوقیان یافت نمی‌شود. نکته جالبی که در مورد معماری این زمان وجود دارد این است که اوج معماری آجری سلجوقیان مصادف با زمان افول این حکومت بود.

    🧱 استعلام قیمت روز آجر اصفهان و سفال اصفهان (09132688409)

    آجر و سفال اصفهان به علت استفاده از خاک و مواد اولیه با مشخصات کیفی بالا، جزء بهترین آجر و سفال های تولیدی ایران می باشد که در کلیه پروژه های ساختمانی، سوله ها و … مورد بهره برداری قرار می گیرد و علاوه بر مشخصات فیزیکی، مشخصات مهندسی بسیار مناسبی برای زیر سازی دارند.

    معماری آجری و آجرکاری در زمان خوارزمشاهیان

    از معماری این دوران، به دلیل حمله مغولان اطلاعات جامغی در دست نیست و آثار معماری اندکی به جای مانده است. اما با توجه به همین نمونه‌های کم و گرانقدر می‌توان دریافت که معماری این دوره شباهت بسیاری با سبک معماری سلجوقیان داشته است. به دلیل شباهت‌ها است که برخی از بناهای این زمان را به حکومت سلجوقی نسبت می‌دهند. البته در مورد بسیاری از آثار زمان خوارزمشاهیان نیز این اتفاق می‌افتد. به طور کلی از نظر سایر هنرها این دوران را با زمان سلجوقیان یکی می‌دانند.

    مسجد ملک زوزن، مسجد فرومد و مسجد جامع گناباد از شاخص‌ترین ابنیه زمان خوارزمشاهیان در خراسان هستند. در این مساجد، تزئینات آجری بسیاری نیز وجود دارد. نقوش هندسی آجر قالبی که اصطلاحا به آنها “سفلینه نقش‌دار” می‌گفتند نیز در ابنیه این دوران به وفور دیده می‌شود.

    مسجد گناباد

    آجرکاری در زمان ایلخانیان

    ایلخانیان با وجود ویرانی‌های گسترده‌ای که در ایران با خود همراه آوردند، از هنرمندان حمایت کرده و بسیاری از آنها را به ایران که سرزمین خود می‌دانستند به ایران دعوت کردند. باید گفت در زمان ایلخانیان سبک جدیدی در معماری آجری به وجود نیامد و به شکلی ادامه دهنده معماری سلجوقیان بود.

    ولی چیزی که در زمان ایلخانیان خیلی مورد توجه بود و پیشرفت زیادی کرد، روش ها و شیوه های اجرای آجرکاری بود. در هم آمیختن کاشی با آجر و آجر با نقوش مهری و برجسته از ویژگی های معماری ایلخانیان است.  در این زمان در شیوه های اجرای نمای آجری، پوشش‌های طاق آجری نیز تحول زیادی پیدا کرد که مصداق بارز آن  گنبد سلطانیه در زنجان است.

    معماری گنبد سلطانیه زنجان به قدری تاثیرگذار شد که بسیاری از کلیساهای اروپا و به خصوص کلیسای سانتاماریا در فلورانس از معماری آن الهام گرفته است.

    گنبد آجری سلطانیه

    بیشتر بدانید : کلیسای جامع سنت ماری نسخه کپی شده از گنبد سلطانیه

    در این زمان بروز آجرهای مهری کوچک باعث به وجود آمدن تزئینات آجری کم نظیری شد. مسجد جامع ورامین، منار جنبان و مسجد جامع اصفهان نمونه های بجا مانده از آن دوران است.

    در زمان ایلخانیان تحول بزرگی در ساخت بناهای طاقی و آجری به وجود آمد. این موضوع را می توان در گنبد های هندسی و زیبایی دید که قطر آن ها حدود 20 متر و ارتفاع آن تا 50 متر می باشند. این گنبدها در کلیساها و قصرهای اروپا به وفور استفاده شده به عنوان مثال گنبد کلیسای سانتاماریا دلفوره در فلورانس که حدود صد سال پس از ساخت گنبد سلطانیه ساخته شده است.

    تقریبا می توان گفت که آجر کاری از دوره ایلخانی وارد مرحله‌ ی جدید گنبد سازی شد. آثار ارزشمندی مانند مقرنس چه‌های آجری در محراب صفه در مسجد جامع اصفهان ، مسجد ورامین، مسجد کبیر یزد و… از جمله آثار مهم و معروفی هستند که مورد توجه همگان قرار گرفته اند. کمی بعد آجر نما ی کوچکی به اندازه حدود ۵*۵ و ۵*۱۰ سانتیمتر با نقوش گره در بین رج‌های آجر و حکاکی نام جلال الله ظهور کرد که برای تزئین در آجرکاری‌های مساجد استفاده می شدند.

    جایگاه آجر در معماری قدیم

    معماری آجری در دوران تیموریان

    آجرکاری‌های زمان تیموریان زمینه‌ساز پیشرفت‌های چشم گیر در معماری آجری در زمان های پس از آن شد. در زمان تیموریان آجر در زیر کاشی قرار گرفته و بیشتر آحر پشت کار مورد استفاده معماران قرار گرفت . در این دوران از کاشی به صورت تزئینی استفاده فراوان شد و ساخت گنبدها با استفاده از پوشش‌های آجری به تکامل رسید.

    در این دوران انواع طاق های آجری چون ترکین، گلو در هم، شمسه پوش و بسیاری دیگر از انواع سبک های طاق زنی مسیر تحول خود را تا سرحد مطلوب بالا برده و انواع گلچین‌های آجری در آن‌ها به واقع عظمتی از هنر آجرکاری، تکامل این نوع طاق‌ها را به خوبی نشان می‌دهد .

    از معماران برجسته این زمان می‌توان به استاد غیاث‌الدین شیرازی و از آثار این دوران به برج اخنگان یا اخنجان، مدرسه غیاثیه، مسجد قائن و مسجد گنبد سنگان اشاره کرد. معماران نامی ایران قوام الدین پدر و غیاث الدین پسر شیرازی به همراه بسیاری دیگر از هنرمندان تا امروز، زیباترین و شاخص‌ترین انواع نقوش گره آجری، خط‌های کوفی آجری، خط‌های بنایی و معقلی آجری و زیباترین انواع گلچین‌های متنوع آجری که در عناصر و جزئیات آثار هم سطح با هنر کاشی کاری که تلفیقی از آجر و کاشی در انواع خط معلقی می‌باشد را خلق کرده اند .

    برج اخنگان

    آجرکاری در دوران صفویان

    در این زمان کاشی کاری توجه بیشتری داشت و اهمیت آجر و علاقه به آن روز به روز کمتر شد. همین موضوع باعث شد که در دوران قاجار نیز آجر آنطور که شایسته آن بوده مورد توجه معماران قرار نگیرد. با وجود این بی توجهی ها، آثار ماندگاری از آجرکاری‌های صفویان به جا مانده است. کلیسای وانک در اصفهان و کاروانسرای قصر بهرام در سمنان از نمونه‌های موفق معماری آجری صفویان است.

    کلیساوانک

    انواع برج‌های کبوترخانه آجری و نماهای مشبک آجری و موارد دیگر نیز از هنر آجرکاری آن زمان است. در دوران صفویان ساخت پل‌ها نیز رونق گرفت و بسیاری از پل‌های به نام ایران مانند سی وسه پل یادگار آن زمان است. در این دوران ساخت آب‌انبارهای آجری نیز بسیار مورد توجه بود.

    معماری آجری ایرانی در دوران افشاریه و زندیه

    در عصر پادشاه افشاری به علت جنگ های نظامی و درگیری‌های قبیله ای، هنر معماری آجری در ایران پیشرفت زیادی نکرد و به دنبال آن هنر آجرکاری نیز از توجه پائینی برخوردار بود. ولی پس از آن در زمان حکومت کریم خان زند معماری آجری مانند بسیاری از هنر های دیگر مجددا مورد توجه حاکمان و معماران قرار گرفته و بناهای بی نظیری مانند بازار وکیل شیراز، مسجد بازار وکیل، موزه پارس و ارگ کریم خان زند در شهر زیبای شیراز را از خود به جای گذاشت.

    بازار وکیل شیراز

    هنر معماری آجری در زمان قاجار

    در دوران حکومت قاجاریان بر ایران، شهرسازی رنگ و بویی تازه به خود گرفت ولی کم و بیش سنت در آن حکم فرمایی می کرد. به عبارت دیگر می‌توان گفت در این زمان اصول معماری قدیم ایران به همان سبک و سیاق ادامه پیدا کرد ولی جزئیات آن دستخوش تغییراتی جدی شده و رشد چشمگیری کرد. به صورت کلی معماری قجری به دلیل روابط مناسب پادشاهان قجری با سردم داران اروپایی از معماری غربی تاثیراتی زیادی گرفت. برای همین برخی این دوران را دوره نزول و انهباط و برخی آن را دوره رشد و شکوفایی جایگاه آجر در معماری قدیم برشمرده اند.

    در دوران قاجار، هنر تیشه کاری رونق و سلیقه آجرکاران در پدید آمدن تزئینات آجری بسیار اوج گرفت. سقف بازارها نیز در زمان قاجار با طاق‌های آجری ساخته می‌شدند. نمونه‌ای از این بازارها، بازار اراک است.

    در زمان حکومت قاجار علاوه بر نمای بیرونی منازل و ادارات حکومتی در حیاط ها و محوطه های داخلی نیز از آجر استفاده شده است. شهر دسفول یا دزفول («دزپل» یا «دِژپُل» را در گویش بومی «دزفیل» و «دسفیل» گویند و عربی شده آن «دزفول» است. «دژ» به معنی سنگر و سکوی دیدبانی می‌باشد و چنین برمی‌آید که نام دزفول یا دزفیل از نام دژ ساخته شده در کنار پل رودخانه دز گرفته شده‌است.) در زمان قاجار از شهرهایی بود که در زمینه آجرکاری به موفقیت‌های بزرگی دست یافت. به طور کلی آجرکاری در سر در ساختمان‌های مسکونی در بافت تاریخی شهرها نیز یادگار معماری آجری زمان قاجاریه است. عمارت مسعودیه مثالی مشهور معماری در این دوران است.

    عمارت مسعودیه یک ساختمان تاریخی مربوط به دوره قاجار است که در تهران، میدان بهارستان قرار دارد. این بنا در زمینی به وسعت ۱۵۶۰۰ متر مربع و اعیانی حدود ۹۰۰۰ متر مربع احداث شده است. این اثر در تاریخ ۲۷ دی ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

    باغ عمارت مسعودیه با دستور مسعود میرزا حاکم اصفهان، ملقب به ظل‌السلطان فرزند ناصرالدین شاه ساخته شده است. در واقع نام این عمارت نیز برگرفته از نام مسعود میرزا به “مسعودیه” شهرت یافته است.

    عمارت مسعودیه تهران

    آجر در دوران معاصر

    یکی از قدیمی ترین انواع آجر هایی که حداقل به مدت هفت هزار سال در کاخ ها، کاروانسراها، خانه ها ، بازارها ، مدرسه ها ، مساجد و … استفاده می شد، آجر زبره (فشاری ، گری ، تو پر ، دستی) نام دارد که با توسعه ی تکنولوژی و معماری شهر ها استفاده از اجر فشاری رو به افول است. برای مثال در شهر تهران از کوره‌های سنتی آجر پزی که مشغول تولید آجر فشاری در اطراف میدان شوش، جاده قدیم شهر ری (خیابان فدائیان) و محله هاشم‌آباد (اتابک) تقریبا هیچ اثری از این کارخانه های آجر باقی نمانده اما خوشبختانه در منطقه محمود آباد از کوره های قبل از انقلاب تقریبا ۳۰ برج دودکش کارخانه های آجر تهران باقی مانده است.

    امروزه در شهرهای تهران ، اصفهان ، تبریز ، سمنان ، یزد ، قم ، کرمان ، قزوین و … کارخانه های آجر پزی مشغول به فعالیت هستند اما قطب آجر ایران شهر اصفهان بوده و مرغوب ترین آجر صادراتی تولید شده در ایران مربوط به کارخانه های منطقه صنعتی دولت آباد اصفهان است . چنانکه در قرن 13 شمسی صنعت آجرپزی و آجرکاری در ایران گسترش فراوانی یافته و هم اکنون مرغوب ترین آجر ها در انواع مختلف مانند آجر بهمنی، آجر ده سوراخ ، آجر ماشینی ، آجر فشاری ، آجر سفال تیغه ، سفال سقفی، آجر قزاقی، آجر اتوماتیک ، آجر پلاک ، آجر نسوز ، آجر نما و … در کارخانه آجر سفال ایران تولید شده و به سراسر کشور ارسال می گردد .

    آجر سفال اصفهان

    آثار تاریخی آجری در تهران

    در شهر تهران آثار آجری فاخر و قدیمی کم نیست ، شهری قدیمی که همراه با مدرن شدن ساختمان ها در آن همچنان ساختمان های قدیمی آن در منظر عموم قرار دارد . ساختمان هایی چون مساجد تاریخی (مسجد امام یا مسجد شاه در بازار تهران) ، موزه ها (کاخ موزه گلستان ، سعد آباد ، کاخ دادگستری)، مدرسه دارالفنون، سر در باغ ملی( واقع در خیابان امام خمینی) ، ساختمان های میدان حسن آباد و … را می توان نام برد.

    باغ ملی

    بیشتر بدانید : اصول اجرا و طراحی نما آجری

    حرف آخر

    پس از عبور از جایگاه آجر در معماری قدیم ایران، اکنون با رشد جمعیت ساخت بنا ها در سطح شهر ها افزایش یافته و برای ساخت اسکلت این بناها  نمی توان خیلی از آجر استفاده کرد ولی آجر در نماسازی ها و تیغه چینی های ساختمان ها بسیار پر طرفدار بوده و باعث زیبایی و استحکام نما و دیوار ها ساختمان ها می شوند.

    آجر سفال ایران ، سایت لفتون اصفهان

    میانگین امتیازات ۵ از ۵
    از مجموع ۳ رای
    ads
    • چنانچه دیدگاهی توهین آمیز باشد و متوجه اشخاص مدیر، نویسندگان و سایر کاربران باشد تایید نخواهد شد.
    • چنانچه دیدگاه شما جنبه ی تبلیغاتی داشته باشد تایید نخواهد شد.
    • چنانچه از لینک سایر وبسایت ها و یا وبسایت خود در دیدگاه استفاده کرده باشید تایید نخواهد شد.
    • چنانچه در دیدگاه خود از شماره تماس، ایمیل و آیدی تلگرام استفاده کرده باشید تایید نخواهد شد.
    • چنانچه دیدگاهی بی ارتباط با موضوع آموزش مطرح شود تایید نخواهد شد.

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

    لینک کوتاه نوشته
    0